Gün içinde birçok işe başlayıp hiçbirini tamamlayamamak, randevuları unutmak veya önemli görevleri sürekli ertelemek yorucu olabilir. Bu güçlükler tekrarlandığında kişi kendisini yeterince disiplinli olmamakla suçlayabilir. Oysa bazı yetişkinlerde bu deneyimler dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) ile ilişkili olabilir. Yetişkinlerde DEHB, yalnızca odaklanmayı değil; zamanı kullanmayı, sorumlulukları düzenlemeyi ve dürtüleri yönetmeyi de etkileyebilir. Yaşananları doğru anlamak, kişinin ihtiyaçlarına uygun destek almasının ilk adımıdır.
Yetişkinlerde DEHB Nedir?
DEHB, çocukluk döneminde başlayan ve yetişkinlikte de devam edebilen nörogelişimsel bir bozukluktur. Dikkatsizlik, hiperaktivite ve dürtüsellik belirtileriyle tanımlanır; ancak bu belirtilerin dağılımı herkeste aynı değildir. Bazı kişilerde dikkat sorunları daha belirginken bazılarında hareketlilik ve dürtü kontrolü güçlükleri öne çıkar. Yetişkinlikte hiperaktivite, sürekli hareket etmekten çok içsel huzursuzluk veya dinlenirken bile bir şey yapma ihtiyacı şeklinde görülebilir.
DEHB, kişinin zekâsını, değerini veya ne kadar çaba gösterdiğini tanımlamaz. Örneğin kişi yaptığı işi önemseyebilir, nasıl yapacağını bilebilir ve yine de başlamakta zorlanabilir. Bu nedenle yalnızca “kendini zorla” veya “biraz daha dikkat et” gibi öneriler, yaşanan güçlüğü anlamak için yetersiz kalabilir.
Yetişkinlerde DEHB Belirtileri Nelerdir?
Yetişkinlerde DEHB belirtileri arasında ayrıntıları kaçırmak, konuşmaları takip etmekte zorlanmak, eşyaları sık kaybetmek ve günlük sorumlulukları unutmak yer alabilir. Uzun veya tekrarlayan görevlerde dikkati sürdürmek güçleşebilir. Bir projeye başlamak, adımları sıraya koymak ve işi zamanında bitirmek beklenenden fazla çaba gerektirebilir.
Dürtüsellik ise başkasının sözünü kesmek, beklemekte zorlanmak veya sonuçlarını yeterince düşünmeden karar vermek şeklinde ortaya çıkabilir. Toplantıda sürekli kıpırdanmak ve uzun süre otururken huzursuz olmak da görülebilir. Bununla birlikte, tek bir belirti DEHB tanısı koydurmaz; belirtilerin sürekliliği ve farklı ortamlarda yaşamı nasıl etkilediği önemlidir.
Bu belirtilerin günlük karşılığı kişiden kişiye değişebilir. Örneğin bir çalışan rapor hazırlamak için bilgisayarını açar, gelen bir mesaja yanıt verirken başka bir göreve geçer ve saatler sonra ilk işin hâlâ tamamlanmadığını fark eder. Böyle bir örnek tek başına tanı anlamına gelmez; değerlendirmede tekrar eden örüntüye bakılır.
DEHB Neden Yetişkinlikte Fark Edilir?
Bazı kişiler çocukluklarında değerlendirilmemiş olabilir. Düzenli bir aile ortamı, yakın takip veya okulun belirgin kuralları güçlükleri bir süre dengelemiş olabilir. Üniversiteye başlamak, tek başına yaşamak ya da artan iş sorumlulukları, kişinin kendi düzenini kurmasını gerektirdiğinde sorunlar daha görünür hâle gelebilir. Kadınlarda ve kız çocuklarında belirtilerin gözden kaçması da mümkündür. Tanının yetişkinlikte konması, DEHB’nin o yaşta başladığı anlamına gelmez.
Geç fark edilen güçlükleri yeniden anlamlandırmak kişisel açıdan önemli olabilir. İnsan geçmişindeki her sorunu tek bir açıklamaya bağlamadan, hangi durumlarda zorlandığını ve hangi koşullarda daha rahat işlev gösterdiğini inceleyebilir. Böylece değerlendirme, yalnızca bir isim bulmanın ötesinde, somut ihtiyaçları belirlemeye yardımcı olur.
DEHB İş ve İlişki Hayatını Nasıl Etkiler?
İş yaşamında unutulan teslim tarihleri veya yarım kalan görevler; ilişkilerde ise dinlemiyormuş gibi görünmek ve ortak sorumlulukları aksatmak güçlük yaratabilir. Bu etkiler herkes için aynı değildir ve çevresel beklentilere göre değişebilir.
Örneğin unutulan bir plan, partner tarafından önemsenmemek şeklinde yorumlanabilir. Böyle durumlarda hem davranışın etkisini kabul etmek hem de tekrarını azaltacak bir düzen kurmak değerlidir. Ortak takvim kullanmak veya sorumlulukları açıkça konuşmak, uygulanabilir seçenekler arasında düşünülebilir. Anlamak, sorumluluğu ortadan kaldırmak anlamına gelmez; kişinin sorumluluğunu yerine getirebilmesi için daha uygun koşulları araştırmasına alan açar.
Yetişkinlerde DEHB Tanısı Nasıl Konur?
Yetişkinlerde DEHB değerlendirmesi, mevcut belirtilerin yanında çocukluk öyküsünü, eğitim ve iş yaşamını, ilişkileri ve ruhsal sağlık geçmişini kapsar. Uygun olduğunda, kişinin izniyle yakınlarından bilgi alınabilir. İnternet üzerinden doldurulan bir ölçek tek başına tanı için yeterli değildir. Uyku sorunları, kaygı, depresyon ve madde kullanımı gibi dikkat sorunlarına yol açabilen veya DEHB’ye eşlik edebilen durumların da değerlendirilmesi gerekir.
Görüşme öncesinde somut örnekler not etmek yararlı olabilir: Hangi işler sürekli erteleniyor? Unutkanlık nerelerde sorun yaratıyor? Benzer güçlükler okul yıllarında da var mıydı? Amaç kendini bir tanıya ikna etmek değil, yaşananları daha açık anlatabilmektir.
Yetişkinlerde DEHB Tedavisi ve Psikoterapi
Yetişkinlerde DEHB tedavisi kişinin ihtiyaçlarına göre planlanır. İlaç tedavisi, psikoterapi ve günlük yaşam düzenlemeleri birlikte veya uygun görülen biçimde kullanılabilir. Bilişsel davranışçı terapi, planlama ve organizasyon becerileriyle birlikte işlevsiz düşünce ve davranış örüntüleri üzerinde çalışmayı içerebilir. İlaç gereksinimi ve takibi ilgili hekim tarafından değerlendirilmelidir.
Terapi hedefleri somutlaştırılabilir: ertelenen bir işe başlayabilmek, yapılabilir bir haftalık program oluşturmak veya zorlanınca ortaya çıkan öz eleştiriyi ele almak gibi. Süreçte hangi yöntemin işe yaradığı birlikte gözden geçirilir. Herkese aynı planın sunulması yerine kişinin yaşam koşulları, tercihleri ve karşılaştığı engeller dikkate alınır.
Günlük Yaşamda Destek ve İlk Adım
Daha sakin bir çalışma ortamı, yazılı yönergeler, düzenli uyku ve fiziksel aktivite destekleyici olabilir. Uygulanabilir bir başlangıç, tüm hayatı aynı anda değiştirmeye çalışmak yerine tek bir güçlüğü seçmektir. Örneğin anahtarlar için sabit bir yer belirlemek veya bir işi küçük adımlara ayırmak denenebilir. Sonrasında bu düzenin gerçekten kullanılıp kullanılmadığı gözden geçirilebilir.
Hedef kusursuz bir performans değil, sürdürülebilir bir günlük yaşamdır. Yaşadığınız güçlükler işinizi, ilişkilerinizi veya kendinizle kurduğunuz bağı etkiliyorsa profesyonel değerlendirme için başvurabilirsiniz. Psikoterapi seçenekleri hakkında bilgi almak için Face to Face Therapia ile iletişime geçebilirsiniz.
