Psikoz Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavi Süreci
Psikoz, kişinin gerçekliği algılama ve değerlendirme biçiminde belirgin değişikliklerin ortaya çıktığı psikolojik bir durumdur. Psikoz yaşayan kişi, çevresindeki olayları farklı yorumlayabilir; başkalarının duymadığı sesler duyabilir, görmediği şeyleri görebilir veya doğruluğuna güçlü biçimde inandığı düşünceler geliştirebilir. Bu deneyimler kişinin düşüncelerini, duygularını, davranışlarını ve günlük yaşamını etkileyebilir.
Psikoz tek başına belirli bir hastalık adı değildir. Farklı psikiyatrik veya tıbbi durumlarda görülebilen bir belirti grubunu ifade eder. Şizofreni, bipolar bozukluk ve ağır depresyon gibi ruhsal bozukluklarda ortaya çıkabileceği gibi bazı tıbbi hastalıklar, ilaçlar veya madde kullanımıyla da ilişkili olabilir. Dolayısıyla psikoz belirtilerinin görülmesi, kişinin mutlaka şizofreni olduğu anlamına gelmez.
Psikoz belirtileri nelerdir?
Psikoz belirtileri her kişide aynı şekilde ortaya çıkmaz. Belirtilerin şiddeti, süresi ve kişinin günlük yaşamı üzerindeki etkisi değişebilir. En sık görülen psikoz belirtileri halüsinasyonlar, sanrılar ve düşünce organizasyonundaki bozulmalardır.
Halüsinasyonlar
Halüsinasyon, dışarıda gerçek bir uyaran bulunmadığı hâlde kişinin bir şey duyduğu, gördüğü, hissettiği, kokladığı veya tattığı deneyimlerdir. En sık karşılaşılan örnek, başkalarının duymadığı sesleri duymaktır. Bu sesler kişi hakkında konuşuyor, yorum yapıyor veya ona bir şey yapmasını söylüyor gibi algılanabilir.
Kişi açısından bu deneyimler son derece gerçek olabilir. Bu nedenle yaşadıklarını küçümsemek, alay etmek veya sert biçimde reddetmek kişinin korkusunu ve yalnızlık hissini artırabilir.
Sanrılar
Sanrılar, çevredeki kanıtlarla uyuşmamasına rağmen kişinin doğruluğundan güçlü biçimde emin olduğu düşünce ve inançlardır. Takip edildiğine, zarar göreceğine, başkalarının düşüncelerini okuyabildiğine veya televizyon programlarının kendisine özel mesajlar gönderdiğine inanmak sanrılara örnek olabilir.
Sanrılar yalnızca yanlış bilgiye sahip olmak değildir. Bu düşünceler kişinin gerçeklik değerlendirmesindeki değişimle bağlantılıdır ve mantıklı açıklamalarla kolayca değişmeyebilir.
Düşünce ve konuşmada dağınıklık
Psikoz sırasında kişi düşüncelerini düzenlemekte veya konuşma akışını sürdürmekte zorlanabilir. Konuşurken konudan konuya geçebilir, sorulara ilgisiz cevaplar verebilir ya da söyledikleri başkaları tarafından anlaşılması güç hâle gelebilir. Dikkati toplamak, karar vermek ve günlük sorumlulukları yerine getirmek de zorlaşabilir.
Bazı kişilerde sosyal çevreden uzaklaşma, kişisel bakımı ihmal etme, uyku düzeninin değişmesi, kuşkuculuğun artması, duygusal ifadelerin azalması ve okul ya da iş performansında belirgin düşüş görülebilir. Ancak bu değişiklikler tek başına psikoz tanısı koymak için yeterli değildir.
Psikoz neden olur?
Psikozun çoğu zaman tek bir nedeni bulunmaz. Genetik yatkınlık, beyin gelişimi, psikolojik etkenler, yoğun stres ve çevresel koşullar birlikte rol oynayabilir. Psikozla ilişkili olabilecek durumlar arasında şunlar yer alır:
• Şizofreni ve şizoaffektif bozukluk
• Bipolar bozukluğun mani veya depresyon dönemleri
• Psikotik özelliklerin eşlik ettiği ağır depresyon
• Travmatik yaşantılar ve yoğun stres
• Uzun süreli ve ciddi uyku yoksunluğu
• Alkol veya psikoaktif madde kullanımı
• Bazı reçeteli ilaçların yan etkileri
• Nörolojik, hormonal veya diğer tıbbi durumlar
Bu nedenle değerlendirme sırasında yalnızca psikolojik belirtilerin değil, kişinin fiziksel sağlığının, kullandığı ilaçların ve madde kullanım öyküsünün de ele alınması önemlidir. NHS, psikozun psikolojik rahatsızlıklarla birlikte genel tıbbi durumlar ve alkol ya da madde kullanımıyla da bağlantılı olabileceğini belirtmektedir. NHS – Psychosis Causes
Psikoz ve şizofreni aynı şey midir?
Psikoz ve şizofreni aynı kavramlar değildir. Psikoz, gerçeklikle bağlantının belirli ölçüde bozulduğu belirtileri tanımlayan genel bir terimdir. Şizofreni ise psikoz belirtilerinin görülebildiği belirli bir psikiyatrik bozukluktur.
Bir kişi bipolar bozukluk, ağır depresyon, madde kullanımı veya tıbbi bir durum nedeniyle de psikotik belirtiler yaşayabilir. Bazı kişiler yalnızca tek bir psikotik dönem geçirirken bazı kişilerde belirtiler tekrarlayabilir. Ayrım ancak ruh sağlığı uzmanı tarafından gerçekleştirilen kapsamlı değerlendirme sonucunda yapılabilir.
Psikoz nasıl tedavi edilir?
Psikoz tedavisi belirtilerin nedenine, şiddetine ve kişinin ihtiyaçlarına göre planlanır. Tedavi çoğunlukla psikiyatri değerlendirmesi, uygun görüldüğünde ilaç tedavisi, psikoterapi, aile desteği ve sosyal düzenlemelerin birlikte ele alındığı bütüncül bir yaklaşımı gerektirir.
Psikoterapi; kişinin yaşadığı deneyimleri anlamlandırmasına, stresle baş etmesine, belirtileri tetikleyebilecek durumları fark etmesine ve günlük işlevselliğini güçlendirmesine yardımcı olabilir. Aile üyelerinin bilgilendirilmesi ve desteklenmesi de tedavi sürecinin önemli bir parçasıdır. Bununla birlikte, özellikle aktif psikoz belirtilerinde psikoterapi psikiyatrik değerlendirmenin veya gerekli ilaç tedavisinin yerine geçmez.
Erken müdahale önemlidir. Araştırmalar, psikoz belirtilerinin başlangıcından sonra uygun desteğe erken ulaşmanın klinik ve işlevsel iyileşme olasılığını artırabildiğini göstermektedir.
Psikoz yaşayan bir kişiye nasıl yaklaşılmalı?
Psikoz yaşadığını düşündüğünüz bir kişiyle sakin ve yargılamayan bir dille konuşmak önemlidir. Kişinin anlattıklarını onaylamak zorunda olmadan yaşadığı korku ve sıkıntıyı kabul edebilirsiniz. “Bunun senin için çok gerçek ve korkutucu olduğunu anlıyorum” gibi bir yaklaşım, tartışmaya girmekten daha destekleyici olabilir.
Kişiyi suçlamak, deneyimleriyle alay etmek veya düşüncelerini zorla değiştirmeye çalışmak iletişimi güçleştirebilir. Bunun yerine güvenli bir ortam sağlamaya ve profesyonel yardım almasını desteklemeye odaklanılmalıdır.
Psikoz belirtileri yaşayan herkes aynı süreci yaşamaz. Uygun değerlendirme, erken müdahale ve kişiye özel bir tedavi planıyla belirtilerin kontrol altına alınması ve günlük yaşamın yeniden düzenlenmesi mümkündür. Psikozdan şüphelenildiğinde ilk adım, mümkün olan en kısa sürede bir psikiyatri uzmanından kapsamlı değerlendirme almaktır.
Powered by Froala Editor
